Алтынбек Исмаилов

Касым ТЫНЫСТАНОВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:55:00 GMT

                                 ӨМҮР ЖОЛ

Касым Тыныстанов 1901-жылы 10-сентябрда касиеттүү Ысык-Көл кылаасындагы Чырпыкты кыштагында төрөлгөн.

Атасы Тыныстан араб тамгасында анча-мынча окуп, кат сабаты жоюлган адам болгондуктан Касым 7 жашка чыкканча эле араб тамгасында окуу-жазууну үйрөтүп койгон.

Андан кийин Касым Байсорун кыштагындагы (азыркы Ананьево) өзбек мектебинде үч-төрт жылы окуйт да, 1912-жылы Касымды атасы Тыныстан Каракол шаарындагы орус-тузем мектебине орноштурат. 1916-жылга чейин Касым ал мектептин үчүнчү классын орус тилинде бүтүрөт.

Касым да 1916-жылдагы үрккөн эл менен бирге Кытай жерине качып барып, ачтан өлүп, суукка тоңуп кыйналып, зар какшап ыйлаган кыргыздардын арасында болуп, алардын муңдуу ыйын укту.

1918-жылы Ак падыша тагынан кулап, көлдө жаңы турмуш орноптур деген кабарды угуп, Касым ошол эле жылы качкын кыргыздар менен бирге Көлгө кайтып келет.

1919-жылы Каракол уездинде милициянын уездик начальниги болуп турган Садыбакас Ысмайылов деген таякесинин жардамы менен Ташкент шаарына окууга кетип, андагы казак-кыргыз институтуна кирет.

1919-жылдан баштап, Касым ошол кезде Ташкент жана Алма-Ата шаарында казак тилинде чыгып турган «Ак жол», «Учкун», «Тилши», «Өрүш» аттуу газеталарга казак тилинде ырлар жазып, ал ырларынын кээ бирөөлөрүнөн аягына «Кыт» деген лакап ат менен кол коюп турган.

Жалпы эле Касымдын казак тилинде жазган алгачкы ырларына казак элинин атактуу акыны Магжан Жумабаевдин таасири күчтүү болгон. Анткени, ошондо Магжан Жумабаев институттун Касым окуган группасына адабияттан лекция окучу.

Касым Ташкенттеги казак-кыргыз Эл Агартуу институтунда казак тилинде окугандыктан, 1920-1921-жылдарда алгачкы 12 ырын казак тилинде жазган. 1922-1924-жылдардын аралыгында жазган 18 ыры менен «Жаңыл Мырза» аттуу поэмасын кыргыз тилинде жазган.

Касымдын 1920-жылдан 1924-жылга чейинки казакча жана кыргызча жазган отуз ыры менен «Жаңыл Мырза» аттуу поэмасы 1925-жылы Москва шаарындагы СССРдин элдеринин Борбордук басмаканасынан «Касым ырларынын жыйнагы» деген ат менен басылып чыккан. Ал отуз ырынын бирөө И. Крыловдун «Ийнелик менен кумурска» аттуу тамсилинин кыргызча котормосу болгон.

Касым Ташкенттеги Казак-Кыргыз Эл агартуу институтунун акыркы курстарында окуп жүргөн кезинде эле илимий ишке ат салыша баштап, казак, кыргыз илимий комиссиясынын мүчөсү болуп, анын ишине активдүү катышат.

Касым ошол кезде Ташкент шаарында казак-кыргыз тилинде чыгып турган «Чолпон» жана «Жаш кайрат» аттуу журналдардын да редколлегиясынын мүчөсү болот. «Жаш кайрат» журналынын 1924-жылдагы, январь, февраль, март, апрель айларындагы 1-2-3-4-номурларына Касым «Мариям менен көл боюнда» аттуу өзүнүн туңгуч аңгемесин жарыялап, ага «Келгин» деген лакап ат менен кол коёт.

Касымдын сүйүүсү

Сүйгөн кызы - Көңдөй талаасынан, теңине албаган теңизбай уруусунун байы Жайылкандын Мариям деген кызы болгон. Касым ашыгы Мариямга кийинчерээк, студент кезиндеги көптөгөн ырларынан башка да "Мариям менен Көл боюнда" аттуу көлөмдүү аңгемесин чыгарат. Албетте, Касым Мариямга жетпейт. Биринчиден, ал жаш эле, үйлөнгөнгө али эртелик кылчу, окууга өтө дилгир бала окуп билим алсам дегенде ак эткенден так этчү. Экинчиден, тепкелик теңизбай уруусунун аксакал, көксакалдары аны "келгин", "саяк", "колунда жок" деп теңсинишчү эмес. Ошондон улам ал кийин окуп жүргөндө «Келгин» деген лакап атты пайдаланып жүргөн.

Мүнөзү жана жубайы

Өтө кичипейил, элпек, ишти өз учурунда бүткөрө билген адам болгон үчүн көптөрү жактырышчу экен. Өтө шайыр, меймандос да болуптур. Келинчеги Турдубүбү тамакты даамдуу жасаган, өзгөчө уйгур лагманын мыкты чойгон, канча киши келсе да кабагым-кашым дебеген жароокер жан экен.

Балдары

Касымдын улуу баласы Теңдик 1925-жылы туулган. Туугандарынын эскерүүсүнө караганда, Теңдик атасы Касымды жазбай тарткан өткүр, өтө зээндүү бала болгон экен. Теңдик 12 жашка келгенде Касымды дайынсыз жоготушуп, үйүн тоноп кетишкенден кийин акыл-эс кирип калган Теңдик энеси Турдубүбү менен тартпаган азапты тартып, сегиз жашар карындашы Бирдикти, беш жашар иниси Эркинди колунан жетелеп, "эл душманынын балдары" аталып, эч жакка батпай үйдөн үйдү кыдырып, баш пааналап калышкан. Кийин гана арадан үч-төрт жыл өтүп, баягы коркунучтуу аңдуу, себепсиз сүйрөп кетүүлөр токтолуп, ортодо аз убакыт болсо да тынчтык орноп, бирок эми ички эмес, сырттан кол салган, дагы бир жолу адамдардын жүрөгүнүн үшүн алган согуш башталат. Жаңыдан бойго жетип калган Теңдик Улуу Ата-Мекенди фашисттерден коргоо үчүн согушка аттанат. Анда ал жаңыдан гана медтехникумга тапшырып окуй баштаган. Согушка кетип, башына ок тийип, жарадар болуп келгенден кийин 1945-жылы энесинин колунда кыйналып жатып каза табат. Үйлөнгөнгө үлгүрбөй, артында туяк калбайт.

КАСЫМ ТЫНЫСТАНОВ:

1. Тилчи, окумуштуу. Жалпысынан тилге байланыштуу 12 китеби бар. 1936-жылы чыккан "Кыргыз тилинин синтаксиси" акыркы эмгеги.

2. Эл агартуучу. Эл агартуу маселелери боюнча көптөгөн докладдарды жасаган. Кыргыз Педагогика институтунун окутуучусу болуп эмгектенген. Кыргыз тилин орус алфавитине өткөрүү боюнча докладын 1937-жылы окуган.

3. Жетекчи. Кыргыз илимий комиссиясынын жетекчиси болуудан баштап, "Эркин Тоо" гезитинин, "Жаңы Маданият жолунда" журналынын редактору, маданий курулуш илим-изилдөө институтунун илимий кызматкери, директорлук кызматтарды аркалаган.

4. Драматург. "Академия кечелери", "Үч доор" тарыхый драмаларынын автору.

5. Акын-жазуучу. Эң алгач 1924-жылы казак журналына "Мариям менен Көл боюнда" аңгемеси жарыяланат. 1925-жылы "Касым ырларынын жыйнагы" аттуу китеби Москвадан басылып чыккан. Ыр, аңгеме гана эмес, табышмак, тамсил жаза билген.

6. Журналист. Гезит, журнал беттеринде илимий-педагогикалык, саясий, социалдык-экономикалык макалалары жарыяланып турган.

7. Котормочу. Ырлардан сырткары "Манас" эпосунун "Чоң казатын" орусчага которот. Ал которгон сап 3015 сап ырдан турат.

8. Маданий ишмер. Музыкалык фольклорчу, профессор А.В.Затаевичке Кетмен-Төбөдөн Токтогулду, Жолойду, Чоң-Кеминден Муратаалы Күрөңкеевди, Көлдөн Кара Молдону алдырып, алардын комуз жана кыяк күүлөрүн жаздырат. Өзүнүн онго жакын обону жаралган.

9. Манас таануучу. "Манас" эпосунун кыргыз эли үчүн мааниси" деген темада доклады бар. "Манас" айтуучулардын үнүн жаздырткан.

10. Тарыхчы. 1923-жылы В.В.Бартольдду Кыргызстанга чакырып, кыргыз элинин тарыхын жаздырткан. Этнограф С.М.Абрамзонду Кыргызстанга чакырып, музей уюштуруу үчүн аны директор кылып дайындаган. Касым Тыныстановдун түрдүү багытта жазган баалуу эмгектерин уурдап алышып, 1940-жылдардан кийин кээ бир адамдар анын эмгектери аркылуу илимдин кандидат-докторлору болгон сыяктуу. 1937-жылы аны камакка алып, үйүн тинткенде бир топ папка кагаздарын, китептерин И.Батманов органдын кишилери менен машинага салып жүктөп кеткен боюнча ал кагаздардан эч дайын жок. Кийин ал документ - кагаздарды Иса Ахунбаев да, Зияш Бектенов да издеп, эч жерден таба алышкан эмес.

Касым Тыныстанов 1938-жылы репрессияда курман болгон. 1957-жылы толук акталган.

                      ЫРЛАРЫ:

                       Айрылуу

Жаз мезгили... өз кезегин түн баскан,

Ай он беште кат жазгандай нур чачкан.

Бир табыш жок... жалгыз гана жар таштан,

Аккан булак өмүрдүккө үн салган...

Ай шооласы жерди, көктү каптаган,

Бир өң берген, кийиндирген, актаган.

Көрөр көзгө күнчүлүктөн элестеп,

Жалгыз "кара” табийгы өңүн сактаган...

Кең укуктуу эркин ойдон чыкпаган,

Миңди сүйгөн бирдин зарын укпаган.

Күмүш түскө жер койнунда бөлөнүп,

Көпөлөк да жер кучактап уктаган.

Ушул түндө жалгыз бозой күзөткөн,

Белгилүү жол: "балан кез” деп шерт эткен.

Түн күндүздөй назик ишке жол бербес,

Дем алуу кем, селки жакка көз тиккен...

Бүгүнкү түн – акыркы түн сүйгөндүн,

Сүйүү жолдо азап чегип күйгөндүн.

Жыл ойногон, ай ойногон ашыктык,

Жаштык сырын жаш жүрөккө түйгөндүн.

Эртесинде эки жүрөк айрылмак,

Таза жүрөк дартка чалмак, кайгырмак.

Селки кетмек, айлык жолго, жат элге,

Сүйгөн досун өмүрлүккө калтырмак.

Булак үндүү бозой ойдо чубалган,

Мезгил үндү күткөн үмүт узарган,

Деген кезде селки чыкты короодон,

Түс өзгөрткөн, ак кийимге чулганган.

Кас кылгандай ай шооласын ашырды,

Корккондорго кош көрүндү, жашынды.

Эптеп селки бозоюна жеткенде,

Үн угулду, үй эшиги ачылды.

Колун берди "кош бол, жаным, мына” деп,

Колун алды” кош бол, жаным, көрөм” деп,

Айрылышты, кол силкишти өмүрлүк...

Өбүшүүгө ортодо там бербеди эрк...

Селки кетти ууру адымдап кайрылып,

Бозой калды укмагынан айрылып.

Айды ичинен сыр бербестен жек көрүп,

Ысык жашка бетин жууду кайгырып.

         МАНАС КҮМБӨЗҮ

Сай-сайдан чымырканып, кулатып таш,
Омкоруп кедергени кылган талаш.
Башталып Ала-Тоодон Чүйгө карай
Күзгүдөй суусу тунук агат Талас.
Урматтуу көз жаш менен ал күмбөзгө
Коюлган өткөн күндө баатыр Манас.

Күмбөздүн салынганын кандайчалап,
Болгонун нечен жүз жыл мурун эбак.
Манастын эл бакканын, эл чапканын,
Кимдигин, кандайлыгын чын аныктай,
Мурун да окуучуга сүйлөп берген,
Айлана дубалына жазылган кат.

Бул күндө ырахымсыз жат жолунан,
Мурунку жазуу, сызуу түшкөн урап.

Али да турат күмбөз таңыркатып,
Көргөндү ойлондурат көңүлүн тартып.
Алыста көрбөгөндү даңкы менен
Өзүнө куса кылат кумардантып.

Эрте-кеч тоонун жели жомок кылып,
Күмбөзгө толуп жаткан сырлар айтып.
Бул күнкү урпагынын жайын сүйлөйт,
Уйкуда жаткан эрди кайраттантып.

Ала-Тоо асман менен деңгелдешип,
Көтөрүп көкүрөгүн, бой тирешип.

«Манасым эр ичинде экилтик» деп,
Талаш Айга, Күнгө теңештирип.
Капчыгай, бийик зоока, чер карагай,
Күмбөздү күзөтүшөт кезектешип.
Жылгадан туйлап аккан тунук булак,
Манастын сөзүн курат маектешип.

Элинин эт жүрөгү жараланып,
Эбакы өткөн күндүн изин чалып.
Ырчысы ырга кошуп атын жаттайт,
Комузчу күңгүрөнтүп күүгө салып,
Уулу зар болгон күнүн сүрөттөсө,
Жашынын каны кызыйт, ичи жанып.

Какшаган комуз менен, муңдуу,
Жоктошот эр Манасын эсине алып.

Сай-сайдан чымырканып кулатып таш,
Омкоруп кедергени кылган талаш.
Башталып Ала-Тоодон Чүйгө карай,
Күзгүдөй суусу тунук агат Талас.

Таластын так боюнда чоң күмбөз бар,
Көргөнгө ой түшүргөн кайгы аралаш.
Урматтуу көз жаш менен ал күмбөзгө
Коюлган өткөн күндө баатыр Манас…

ЖАҢЫЛ МЫРЗА

(поэмадан үзүндү)

Жан менен ким сүйбөсүн тууган элди,

Кир чайкап, киндик кескен тууган жерди.

Тууган эл, туулган жер эмдебейби,

Капазда пайда болгон кайгы-черди.

Күн-түндөп, учкан куштай канат ирмеп,

Тууган жер Какшаал-Тоого Жаңыл келди.

Какшаалда кара туман, калың кайгы,

Кызыктуу, жыргалдуу күн жок илгерки.

Сан-сан миң, түмөн-түмөн мал айдаган,

Санаасыз кымыз ичкен, бээ байлаган,

Кайгысыз, убайымсыз ойгут элин

Багынтып алда качан кытай алган.

Сыйпалын эл көркүнөн, мал көркүнөн,

Жылаңач жалгыз гана кур тоо калган.

Өзгөрүш үрөйү суук башты чатып,

Сыр сүйлөйт калың арман …

Жаңыл аң-таң.

Какшаалды жел жапжалгыз эркин каптап,

Ый ыйлап, ырды да ырдап,күлүп шак-шак.

Махабат чеңгелинен өлгөндөрдү

Сөз кылат, күүгө салып, атын жаттап.

Күзгүдөй сайдын тунук булактары

Үн кошот махабатты а да мактап.

Жел ыры, булак үнү толкундатат,

Махабат түйүнчөгүн жүргөн сактап.

Сайрандап өсүп, өнгөн жерди илгерки,

Аралап, ит агытып жүргөн жерди.

Бакандай төрт азамат көмүлбөстөн

Ачыкта калган жарга Жаңыл келди.

Төрт жерде жангазандай эрдин башы

Кагырап жаткан экен аркы-терки.

Ысык күн, жору, кузгун мүлжүп бүткөн,

Таанылбайт кимдин башы кайсы экени.

Чөмөлөп эр баштарын кагыратып,

Карады Түлкү башын ажыратып.

Айырмасы баштан баштын кайдан болсун,

Эбакы куурап калган күндө жатып.

Жаңылды тиричиликтен жатыркатып…

Эпкиндүү азоо жүрөк алсызданат,

Өмүрдүн эң акыркы күүсүн тартып,

Колго алып жар кездигин сактап калган,

Жаңыл ооу жалгыз жандан бет бакпаган.

Кул болгун, мойнуңду сун махабатка

Кол созгон талапкерге карматпаган.

Мына бул чөмөлөнгөн баш алдында

Актап кал чындык сөзүн Түлкүгө айткан.

Өмүрдү торко электен миң өткөзгөн

Тынчысын азоо жүрөк тим жатпаган.

Элөөсүз эбактан ээн жаткан жарды,

Мазардай түргө салды эр баштары.

Омолгон шум кара жер оңбосунда!..

Бүлкүлдөп соруп жатты жылуу канды.

Уңгучул куу топурак кактап болду

Денинен чыкканынча Жаңыл жаны.

Кагышкан эр баштарын жыйнаганга

Жел мактап махабатгы күүгө салды…

Ой чиркин… күн экенсиң өткөн заман,

Тамшанткан, такылдаткан,таң калтырган.

Кийиктей эркин өскөн элиң кандай,

Кайгысыз, убайымсыз ыр ырдаган.

Бакыттуу бир күнсүң го түштөкүдөй,

Жаңылдай ири жандуу кыз урунган.

Ал өңдүү жыргал күндөр жылас болду,

Күңгүрөп долу комуз, муңкан, муңкан!..

Аалы ТОКОМБАЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:53:28 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Аалы Токомбаев (БАЛКА) 1904-жылы Кемин районундагы Кайыңды айылында туулган.

Аалынын энеси Уулбала кыргыздын элдик оозеки чыгармаларын, айрыкча жомокту, кошок-армандарды өтө жакшы билген жана айта билген, сөзмөр аял болгон. Аалынын алгачкы адабий шыгынын ойгонушуна энесинин айтып берген нечен тγркγн сюжеттеги жомоктору таасир тийгизбей койгон эмес.

Бул туурасында акын өзγ дагы "Автобиографиялык фрагментинде” төмөнкγдөй деп эскерет: ”Кычыраган кыштын узун, суук тγндөрγндө балдардын ортосуна олтуруп алып, жай-баракат гана ушул сыяктуу эчен тγркγн кошок, эчен тγркγн укмуш жомокторду айтуучу. Табышмак,жаңылмачтарды, кыз оюндарда ырдала турган элдик ырларды атайын жаратаар эле”.

Ал эми атасы жөнγндө ушул эле фрагменте: ”Тескеринче, атамдын оозунан эч кандай жомок, ыр уккан эмесмин”, - деп эскерген акын. Токомбай кайраттуу, өзγнγн айткан сөзγнөн кайра тартпаган, убадага бекем, көк адам болгон. Ал колунда жок кедей болсо да, тирγγ кезинде балдарын окутуп, кат таанууга көп аракеттер жасаган. Бирок анын аракети кγткөн γмγтγн актаган эмес. Колунда болгонун берип, эки кыш чала сабат молдодон окутканы менен бары бир Аалы кат тааныбаган бойдон кала берген.

1916-жылы элдик боштондук кыймылында Аалы да γй бγлөсγ менен Кытай жерине качып барган. Ал жердеги ачарчылык, качкындардын арасындагы жайылган келте ооруусу качкындардын көпчγлγгγн кыргынга учураткан. Мына ошол кыргында Аалынын беш бир тууганы каза тапкан.

Бир жылдан кийин эл менен кошо Аалы кыргыз жерине кайра кайтат. Жолдо келе жатканда 1917-жылы Кочкордо (Орто-Токойдо) Токомбай каза болуп, андан көп узабай эле энеси Уулбала да дγйнөдөн кайтат. Болочок акын эми томолой жетим калып, ар кимдердин эшигине барып кайыр сурап, кγн өткөрөт.

1922-жылы Ташкенттеги советтик партиялык мектепке кабыл алынат. 1923–1927-жж. В.И.Ленин атындагы Орто Азиялык Коммунисттик университетте (САКУ) окуган.

Окууну бγтγп келээри менен Чγй кантордук Эл агартуу бөлγмγнγн башчысы, андан кийин 1929-жылга чейин "Кызыл Кыргызстан” аттуу гезиттин редактору, 1930–1931-жж. Москвадагы Борбордук басмада кыргыз секторунун редактору, 1931-жылдан Кыргызмамбастын башкы редактору, 1934–1949-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгына төрага, ошол эле жылдары «Советтик Кыргызстан» журналынын башкы редактору, СССР Илимдер академиясынын Кыргызстандагы филиалынын тил, адабият жана тарых институтунун директору, 1955–1956-жж. «Чалкан» сатиралык журналынын башкы редактору болгон.

Кыргызстандын басмасынын тарыхында биринчи болуп чыккан «Эркин-Too» гезитинин биринчи номуру 1924-жылы 7-ноябрда жарык көрүп, ага А.Токомбаевдин «Октябрдьн келген кези» аттуу ыры басылган.

Биринчи ырлар жыйнагы 1927-жылы Ташкентте «Ленин тууралуу» деген ат менен басылып, бул китеби бир аз оңдолуп, толукталып «Ленин» деген ат менен 1936-жылы кайра басылган.

Акын өзγнγн машакаттуу өмγр жолунда элγγдөн ашык ырлар жыйнагын, поэмаларын, ”Кандуу жылдар” романын, бир нече прозалык, драмалык чыгармаларын, публицистикалык жана сын-макалаларын калтырган.

1967-жылы «Таң алдында» романы Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгына ээ болгон. Акын дγйнөдөн кайткандан кийин ошол романдын 1935-жылы жарыяланган 1-китеби өзγнγн "Кандуу жылдар” деген аты менен 1991-жылы орус алфавитинде басылып чыккан.

Улутчул, СТПнын (социалтуран партиясынын) мүчөсү, (андай партия болгон эмес), Япониянын пайдасына иштеген чыккынчы деген сыяктуу жалаалар менен 1937-жылдын ноябрынан 1939-жылдын июнь айына чейин камакта болуп, ага чейин чыккан бардык китептери жок кылынган. Түрмөдөн 1939-жылы 4-июнда чыккан. Кийин А.Фадеевдин кийлигишүүсү аны камактан сактап калган.

1988-жылы каза болгондон кийин акындын бардык китептери акталган. А.Токомбаевдин көпчүлүк чыгармалары орус тилинде, кээ бир басылмалары украин, казак, тажик, өзбек, литва тилдеринде жана кээ бир чыгармалары чет өлкөлөрдө жарыяланган.

Жазуучу С.Маршактын, А.Кунанбаевдин, Ж.Жабаевдин чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Көптөгөн коллективдүү котормо иштерине жана коллективдүү которулган жыйнактарды чыгарууга активдүү катышкан.

А.Токомбаев Кыргыз ССРинин Мамлекеттик гимнинин авторлорунун бири, СССРдин гимнинин жана партиялык гимн «Интернационалдын» кыргызча котормосунун авторлорунун бири.

1934-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Кыргыз ССРнин Эл акыны (1945-ж.). Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын анык мүчөсү (1954). Социалисттик Эмгектин Баатыры (1974-ж).

Бир нече жолу Кыргыз ССРинин Жогорку Советине депутат, Кыргыз обкомдук мүчөлүгүнө, Кыргызстан КП БКнын мүчөлүгүнө кандидат болуп шайланган.

Акын 84 жаш курагында 1988-жылы дγйнөдөн кайткан.

ҮЙ-БҮЛӨСҮ

Аалы Токомбаев өмүрлүк жубайы Зейнеп Сатбаева менен 1926-жылы Ташкен шаарында Орто Азия коммунисттик университетинде окуп жүрүшкөндө баш кошушкан. Төрт баланын ата-энеси болушкан.

«Апам чарбачылык жагынан кыйын жан эле. Ар бир аял эле жазуучуга жар боло албайт. Анткени чыгармачылыкка берилген кээ бир адамдар өз үйү тууралуу аз ойлонот эмеспи. Кийин мен апама "өзүңдү эмне карабайсың?" десем "мен бир казактын кызымын, ал эми атаң кыргыз элинин уулу" деп калаар эле. Атам иштебей да жүргөн учурлары болду, эл душманы деп камалды, улутчул деп куугунтукталды, иштеген учурларда деле китеп чыгаруу кезегин жаштарга берип, өзү куру калган учурлары болду. Апам жер казып, огороддо иштеди. Айтор, атам кандай кыйын күндөргө кабылбасын, туруштук берди. Атам экөө бирге 55 жыл өмүр сүрдү». Тамара Токомбаева

1. Аалы Токомбаевдин улуу баласы Карлен Токомбаев - техника илиминин доктору, ойлоп табуучу, Жогорку аттестациялык комиссия мүчөсү, энергетик. Азыр Илимдер академиясында эмгектенет.

2. Экинчи баласы Тарас Токомбаев - полковник, Республикалык ардагерлер уюмунун төрагасы, Агасынан айырмаланып, ал аскердик кызматты тандаган.

3. Кызы Тамара Токомбаеванын кесиби мугалим. Ал 17 жыл политехникалык институтта, И.Арабаев атындагы университетте, андан соң Пржевальск институтунда орус тили мугалими, 1991-жылдан өмүрүнүн аягына дейре Аалы Токомбаевдин мемориалдык үй-музейинин жетекчиси болуп иштеген.

4. Жазуучунун эң кичүү уулу Улан Токомбаев. Балдарынын ичинен Улан атасынын жолун жолдоп акын, драматург, сценарист болуп, "КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер" наамына татыган. Улан Токомбаевдин баласы Шербото Токомбаев чоң атасын, ата-энесин тартып орусча ыр, аңгеме жазат. Шерботонун апасы Светлана Суслова да белгилүү акын.

ЫРЛАРЫ:

Терегим

Кайсы күнү ким жазды экен атымды

Жаш теректин аппак күмүш денине?

Келин бекен? Жигит бекен, акынбы

Бул адамдын максатында эмине?

Жаш теректин күмүш тону эскирип,

Жазган тамга жоюлгансып баратат.

Менин дагы өмүрүмө кеч кирип,

Өткөн сайын терегимди каратат.

Мени көздөп канча шашса карылык,

Мен эмгекке андан бетер шашамын.

Ал карылык уурдаганча камынып,

Таалайымдын далай жолун басамын.

Энеке

Ой, энеке! Сенден жарык таң барбы!

Сенин шоолаң түбөлүккө бүтпөгөн.

Ой, энеке, сенден күчтүү жан барбы!

Кандай күч бар сенден жардам күтпөгөн!

Ой, апаке! Баратасың улгайып,

Карылыкка бергим келбейт өзүңдү.

Бирок өмүр – зыркыраган жел кайык,

Шашып айтчы даанышмандык сөзүңдү.

Сүйлө, сүйлө, дагы сүйлө, апажан,

Сагынганда эскерейин бардыгын.

Аткарайын, "тапшырма – деп – апаман”,

Айткын, апа, барбы мага жардыгың?

Мээрбаным, жылмайганың балаңа

Алтын бешик мекенимдей сезилет.

Кайда жүрсөң айткансыйсың "садага”,

Эстей калсам элесиң да кезигет.

Ой, энеке! Сенден жарык таң барбы!

Сенин шоолаң түбөлүккө бүтпөгөн.

Ой, энеке, сенден күчтүү жан барбы!

Кандай күч бар сенден жардам күтпөгөн!

МУНАРЫМ

Сүт эмген бала жыттанган,

Илебиңди сагындым.

Мойнумду сылап артылган,

Билегиңди сагындым.

Талпынсам таппайм айласын!

Талаада калган өңдөнөм,

Таалайым, Мунар кайдасың?

Кучактап турсам туйлаган,

Жүрөгүңдү сагындым.

Эңкейсең эрке чайпалган,

Күбөгүңдү сагындым.

Муңаям таппай айласын!

Муңканып жалгыз отурам,

Муңдашым, Мунар кайдасың?

Балбылдап карап оштонуп,

Күлгөнүңдү сагындым.

Керүүдөн чыккан маралдай,

Жүргөнүңдү сагындым.

Талпынам, таппайм айласын!

Таң атат дагы күн батат,

Тагдырым Мунар кайдасың?

Гүлбурак жийде жыттанган,

Илебиңди сагындым.

Мойнума жумшак оролгон,

Билегиңди сагындым.

Көксөймүн таппай айласын!

Көңүлгө төтө кылайын,

Түшкө кир Мунар! Кайдасың?

Ай нурунда кышкы түн

Ай нурунда кышкы түн,

Айран төгүп койгондой.

Жаңырыксыз токой чер

Уктап жатат ойгонбой.

Менменсинген карагай,

Пейли кенен чалдардай.

Кар жамынган чегелдек

Ак тон кийген балдардай.

Жоомарт БӨКӨНБАЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:52:22 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Жоомарт Бөкөнбаев 1910-жылы 16-майда Токтогул районуна караштуу Мазар-Сай айылында туулган.

1924-1926-ж. "Көк-Арт” балдар үйүндө тарбияланган.

1726–1931-жж. Оштогу, андан соң Фрунзедеги педтехникумда, 1933–1935-жж. Москвада журналисттердин коммунисттик институтунда окуган.

Эмгек жолун 1931-жылы «Кызыл Кыргызстан» гезитинде бөлүм башчы болуп иштөөдөн баштап, 1935–1941-жж. «Ленинчил жаш» гезитинин редактору, «Советтик адабият жана искусство» журналынын башкы редактору болуп иштеген.

Ж.Бөкөнбаев 1941-жылы өз эрки менен Советтик Армиянын катарына кирип, «Родина үчүн алга» дивизиялык гезиттин редактору болуп калат.

1927-жылы Ош кантондук гезитинде Ж.Бөкөнбаевдин «Жер алган кедейлерге» аттуу туңгуч ыры жарыяланат. 1933-жылы «Эмгек төлү» аттуу алгачкы китеби жарык көргөн.

«Алтын кыз» поэмасы 1936-жылы орус тилинде жарык көрүп, жыйынтыгында Ж.Бөкөнбаевдин башка чыгармалары да орусчага которулган. «Алтын кыз» поэмасы анын чыгармачылыгында зор роль ойноп, анын сюжети боюнча музыкалык драма түзүлгөн.

Ал «Семетей» пьесасынын жана Токтогул операсынын либреттосунун автору, «Айчүрөк» жана башка опералардын либреттолорунун авторлошу.

Ал көптөгөн обондуу ырлардын текстинин автору.

Жоомарт - алгачкылардан болуп калем төшөгөн балдар жазуучусу. Анын балдар темасындагы тамсилдери жана ырлары азыркы күнгө чейин элдик чыгармага айланып, аткарылып келе жатат.

Жоомарт - чебер котормочу. Ал биринчилерден болуп орус жана советтик поэзиянын мыкты үлгүлөрүн кыргыз тилине которгон. Башкача айтканда, Ш.Руставели, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтовдун ж.б. чыгармаларын кыргызча сүйлөткөн.

Жоомарт - кыргыз профессионалдык журналистикасын негиздегендердин бири.

Кыргыз мамлекетинин тарыхындагы олуттуу окуя болгон 1939-жылы Москвада өткөн кыргыз искусствосу жана адабиятынын декадасында Жоомарт Бөкөнбаев 30га жакын ырдын сөзүн жазган. "Алтын кыз" музыкалуу драмасы коюлганда СССРдин саясый бюросунун мүчөлөрү жана И.В.Сталин өзү катышып, кыргыз искусствосуна, адабиятына жогору баа беришкен.

Чыгармачылык менен катар эле Жоомарт Бөкөнбаев мамлекеттик, саясий жана коомдук ишмер катары да таанымал болгон. Анын коомдук ишмердигинин учугу алыскы Баткенден башталган.

Кыргыздын демократ акыны Токтогул Сатылгановдун ырларын жыйнап, редакциялап, адабияттан өз ордун алышына жасаган эмгеги чоң. Ал өз чыгармачылыгынын, өмүрүнүн 5 жылын жалаң улуу акынга жумшаган. Ошон үчүн чыгармачыл интеллигенция арасында "Токтогулду Токтогул кылган - Жоомарт" деген жогору баа айтылып келет.

40-60-жылдардын мууну андан көп таасир алганы калемдештеринин эскерүүлөрүнөн белгилүү. Атап айтканда Түгөлбай Сыдыкбеков, Алыкул Осмонов, Кубанычбек Маликов, Темиркул Үмөталиев, Төлөн Шамшиев, Мидин Алыбаев, Сооронбай Жусуев, Сүйүнбай Эралиев, Курман Каракеев, К.Орозалиев ж.б. адабият менен маданияттын ишмерлери Жоомарттын жылдызынын жарыгы көпкө тийгенин айтып да, жазып да жүрүшөт.

34 жашында "Манастын уулу Семетей" аттуу кыргыздын эң алгачкы кинотасмасынын сценарийин жазып жүрүп күтүлбөгөн кырсыктан каза тапкан. Ал кинотасма бүтпөгөн чыгарма бойдон калып калган.

Акындын сырдуу өлүмү

Бул кайгылуу окуя жөнүндө көптөгөн басылмалар жазып чыгышкан. Тилекке каршы, бул трагедиянын себеби так жазылган эмес.

1944-жылы Кыргызстан СССРдин кинематография боюнча комитети менен түзгөн келишимдин негизинде "Манастын уулу Семетей" кинокартинасын тартуу башталат. Бул кинокартинаны тартуу 20-жылдардын аягында Вена университетин бүтүргөн, Берлиндин жана Париждин киностудияларында, 1932-жылы Голливудда иштеп келген белгилүү кинорежиссер Герберт Раппапортко сунушталат. Ал эми кинонун сценарийин жазууну Жоомарт Бөкөнбаевге тапшырышат.

Кинотасманы тартуучу топто Исаев, Бөкөнбаев, Раппапорттон башка Яков Кулиш деген оператор, анын ассистенти, Фрунзедеги студиянын жаш кызматкери Юза Герштейн жана ТАССтын өз кабарчысы В.Светлов бар эле. Алар Ысык-Көл тарапка барып, кинотасмага ылайык жер тандоолору керек эле. Негедир ошол күнү аларга автомашинаны көпкө чейин беришпейт...

1944-жылы 14-июнда гана Т.Чабанова деген аял-айдоочу айдаган эски, үстү ачык автомашина жиберишет. К.Исаев айдоочунун жанынан орун алып, калгандары үстүнө отурушуп жолго чыгышат.

Жолдо машинанын тез-тез бузулганы, нөшөрлөгөн жамгыр жүргүнчүлөрдү бир топ жүдөтөт. 15-июнда тоо этегиндеги Жоомарттын ата-энеси жашаган айылга келишет. Борбордон келишкен сыйлуу меймандарга берилген бешбармак абдан жагат. Кийинки күндөрү Тамчыда, Жети-Өгүздө болушуп, 18-июнь күнү жайлоого чыгышат.

Жайлоодон "кыз куумай", "улак тартыш", "аламан байге" сыяктуу улуттук оюндарды тартышат. Улуттук оюнга катышкандардын шамдагайлыгы, эр жүрөктүүлүгү борбордон келген кинорежиссерду өтө таң калтырат.

1-июль күнү таң ата жолго чыгышат. Машина кайрадан бузулуп, аны токтотуп оңдоого киришкен аял-айдоочу, кандайдыр бир тетигин алмаштырат.

Арадан бир саат өткөндөн кийин оорду толгус кырсык болот: катуу ылдамдыкта бараткан автомашина аңтарылып кетет. Жардамга келгендердин бир тобу Жоомарттын көөдөнүн катуу басып калган машинанын бир капталын эптеп көтөрүшүп, акынды бошотушат. Бир нече сааттан кийин кичинекей санитардык самолет, түз эле жолго конуп, катуу ооруга чыдабай онтоп жаткан Светлов менен Бөкөнбаевди алып кетишет. Жергиликтүү доктурлардын Бөкөнбаевге жардам берүү аракеттеринен эч майнап чыкпайт. Төрт саат бою жан сыздаткан катуу оору менен кармашып жатып улуттун улуу акыны мезгилсиз өмүр менен кош айтышат.

Акындын сүйүүсү

Өтө татаал, өтө кыйын бурулуштарга туш келген сүйүү - Жоомарт Бөкөнбаев менен Тенти Адышеванын сүйүүсү. Оозеки маалыматтарга караганда, экөө бирин-бири жакшы көрүп турушуп эле, бир канча жолу урушуп-талашып, ажырашып да кетишкен. Эки жакка кетип калышкандан кийин кайра бирин-бири кыя албай, сагынышып, издешип жүргөн учурлар да болгон.

Жоомарт Тентини бир эле көргөндө сүйүп калып, ага өз сезимин түптүз айткан: "Сен мага тиесиң, мен сени алам, себеби, мен сени сүйөм!" деп. Айтор Тентинин аркасынан сая түшүп жүрүп акыры алган.

Жоомарттын жубайы Тенти да таланттуу акын болгон. Кийинчерээк ал академик Муса Адышевге турмушка чыгып, Адышева тегатын алган.

Акындын балдары

Уулу Кулубек Бөкөнбаев кыргыздын пост-советтик доордогу мамлекеттик ишмерлеринен (айлана-чөйрөнү коргоо министри) болгон. Ал - окумуштуу (геология-минералогия илимдеринин доктору).

Кызы Сырга Бөкөнбаева – медицина илимдеринин доктору.

ЫРЛАРЫ:

Өмүр

Санап, санап эсептесем өмүрдү,

Өткөн өмүр балдан ширин көрүндү.

Жел жетпеген желмаяндай мал минип,

Жетип кууп, жеңер белем өлүмдү!

Күүгүм кирип, күн батканын койсочу,

Саат жылып баратканын койсочу.

Оюн, күлкү салтанатка жарашкан,

Өмүр шагы бүрүн какпас болсочу.

Жайдын кечи

Манаттай асман кызарып,

Магдырап барат айланам.

Чачырайт көбүк бетиме

Чамынып аккан дайрадан.

Мунайып тартып угулат,

Булбулдун үнү сайраган.

Жалбыздын жыты буруксуп,

Жаныңа жыпар чачкандай.

Торгойлор тынбай таңшышат,

Токтогул күүсүн тарткандай.

Кызыгат гүлгө көпөлөк,

Кыз менен жигит жаткандай.

Үргүлөп тоолор баратат,

Уйкуга батып алсырап,

Карагай башын көрүүдөн

Карарган күүгүм жашырат.

Токтой тур, курбум, токтой тур

Чолпон да чыгар чачырап.

Т... га

Ачылып турган кызыл гүл

Жел соксо көркүн чыгарат.

Толукшуп турган сүйгүн кыз

Жар болсо көөнү кубанат.

Аземдеп тилин сайраган,

Акыны менмин кыргыздын.

Алтындуу нуру балкыган

Чолпону сенсиң жылдыздын.

Акынга чолпон жакпайбы

Ардагы болуп турмуштун.

Бутакта турган булбулдун

Гүл болсо тили чыкпайбы?..

Буралып турган жаркын кыз

Булбулдун үнүн укпайбы?..

Асмандап учкан чүрөксүң,

Алдымда жаркын тилексиң.

Ай жарык укмуш күнгө окшоп,

Айласын тапчы жүрөктүн.

Эмгек

Алтынды сансыз кылып тапкан эмгек,

Адамды адам кылып баккан эмгек.

Түрдөнтүп албан-албан жердин бетин,

Килемди, бачайыны жапкан эмгек.

Аткарып калети жок турмуш шертин,

Берметти безелентип таккан эмгек.

Жусуп ТУРУСБЕКОВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:51:13 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Жусуп Турусбеков 1910-жылы Тоң районуна караштуу Күн-Батыш айылында туулган.

1916-жылкы үркүндө Кытайга чейин барып, кайра кайткан.

Каракол балдар үйүндө тарбияланган.

1922-жылы Түп районундагы айыл чарба техникумуна алынып, окуй баштайт.

Казак, татар, орус адабияттары менен таанышып, 1929-жылы «Кызыл Кыргызстан» гезитинин редакциясында корректор болуп иштейт.

1929–1930-жж. Тверь шаарындагы советтик-партиялык мектепти ийгиликтүү бүтүрүп, «Кызыл Кыргызстан» гезитинин бөлүм башчысы, кыргыз театрынын директору, «Ленинчил жаш» гезитинин редактору, Кыргызмамбастын редактору, Жазуучулар союзунун консультанты болуп иштеген.

Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Жусуп өз ыктыяры менен согушка кетип, 1943-жылы Калинин облусундагы фронтто курман болгон.

Ж.Турусбековдун чыгармачылык иши «Кызыл Кыргызстан» гезитинде иштеп жүргөндө башталган. 1928-жылы гезитке айрым ырлары чыга баштайт. 1932-жылы «Жусуптун ырлары» деген биринчи ырлар жыйнагы басылып чыгат.

Чыгармалары орус тилине которулган.

Ж.Турусбековдун «Ажал ордуна» драмасы 1939-жылы Москвада өткөн Кыргыз искусствосунун декадасында көрүүчүлөргө жаккан. Ошол эле декадада чоң ийгиликке ээ болгон «Айчүрөк» операсынын либреттосунун авторлорунун бири Жусуп болгон.

Ж.Турусбеков А.С.Пушкиндин, Г. Гейненин, А.Безыменскийдин ж.б. ырларын кыргыз тилине которгон.

1934-жылы СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон.

Ж.Турусбековдун ысмы республикадагы шаарлардын, айылдардын библиотекаларына, мектептерине, көчөлөрүнө коюлган.

Балдары

Жусуптун улуу баласы Жалкын деген өспүрүм кезинде токко урунуп каза болгон.

Кызы Лиля ВГИКте окуп, аны аяктаган.

ЭСКЕРМЕЛЕР

Жубайы Күлсүн:

«Ал кишинин өзүнө таандык дагы бир асыл адаты, ал бүгүн жаза салып эле эртеси редакцияларга чуркап барып чыгаруу шаштырмасы таптакыр жок болчу. Кичине нерсе жазабы, чоң чыгарманын үстүндө иштейби, кандай иш бүтүрбөсүн жазгандардын эртеси кайра карап, кайра да сыдыргыдан өткөзүп, айтор сөз менен көп түйшүктөнөөр эле. Акырында купулуна толгондо гана жарыялоого берчү. Ал убакта мен деле өтө жаш кезим, адабият, ыр жазуу дегенден деле кенедей түшүнүгүм жокко эсе. Чынын айтканда сабатсыздыкты эптеп-септеп жойгонубуз болбосо билим, түшүнүк деген жокко эсе да! Эгер жашырбай чынымды айтсам: жазып жатат, эмнени жазып жатканына деле кызыкпайм. Ишим жок көптүн бири катары жүрө бердим. Ал жазып-жазып отуруп айрым саптарыбы өзүнө жагып калса, айтарга сөз таба албай, жайдаңдап: -Ии жакшы болбодубу, ойдогудай чыгып калды -деген кубанычын жашыра албай калчу. Кээде ал деле жазгандарымды окуп берейин, уксун, - деп деле ойлочу окшойт. Бирок биздин кейпибизди, адабиятка кылган мамилебиз, чыгармачылыкка түшүнүгүбүз кыйла начар экенин түшүнүп турат да. Анын үстүнө эмчектеги балам да бар. Ошентип жазып жүрдү, өзгөчө драмадагы каармандар жөнүндө көп ойлонуп, күңгүрөнүп сүйлөнүп калган учурлар деле аз болбогон».

Замандашы Түгөлбай Сыдыкбеков:

"Ал болгону эки гана жаш улуу экенин билгенимде ага теңтуш, курбу болоюн десем да, анын таланты, адамгерчилик сапаты дайым менден улуу бойдон калды. Себеби, Жусукем көп окуган, көптү көргөн, көптү билген элинин турмушунун кайгы-муңун кылдат сезген, тили бай, ички дүйнөсү кенен, өтө ак пейил адам экендигин мага бат эле байкатты. Мен Жусукемдин таланттуу акын гана эмес, адамдык жакшы сапаттарга бай, жүрөгүндө назик сезимдин күүсү бар экендигин байкаганымда аны бир тууганымдай сүйүп кеттим."

Каламдашы Алыкул Осмонов:

Күүлдөгөн кош канаты бороондоп,
Байкаганга кыраан бүркүт өзү окшоп.
Бул олтурган көп курдаштын
ичинде,
Кайран гана Жусубумдун орду жок.

Анын ыры шекер-шербет бал эле,
Бул замандын бактылуу
бир жаны эле.
Күлүктүгүн салыштыра
келгенде,
Күлүктүгү Көк аладай бар эле.

ЫРЛАРЫ:

Ук, жер жүзү!

Ук жер жүзү,
Далай гигант салынды!
Өлкө бети,
Өзгөрүлдү, жаңырды.
Кечээ күнкү,
Күрпүлдөгөн
Долу суу,
Эпке келип,
Бүгүн бизге багынды.
Кечээ күнкү муң каптаган,
Фергана,
Бүгүн көрсөң,
Өзгөрүлгөн башкача.
Дыйкандардын,
Өстүрүшкөн пахтасы.
Кем калышпайт
Египетти баспаса!
Тыңша аалам!
Тыңша Шань-Хай!
Тыңша Париж!
Кулак сал!
Ук жер жүзү,
Тыңшагычты колуңа ал!
Угуп биздин
5 жылдык жеңишти,
Ук жер жүзү!
Уккун дүйнө!
Таңыркан!

Эсимде

Жайдын бир толук кезинде,

Адырлуу тоонун бетинде.

Сан гүлдөн тандап бирди үзгөн

Жайдары селки эсимде.

Агарып тоодон таң аткан,

Суюлуп жылдыз бараткан.

Калды го бекен эсиңде

Кыйышпай күлө карашкан.

Өзүмдү сага берем деп,

Өмүрдүн гүлүн терем деп.

Сүйлөшкөн күндөр эсимде

Турмуштун сыры терең деп.

Антыңды эстеп таңдагы,

Көңүлүм сенден калбады.

Азыркы шайыр жаштардын

Өзүңдөй болсо алганы.

Мукай ЭЛЕБАЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:49:54 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Мукай Элебаев 1906-жылы Түп районуна караштуу Чоң-Таш айылында туулган.

1916-жылы көтөрүлүштө эл менен бирге Кытайга барат.

1917-жылы кайра Ысык-Көлгө келет.

1921-жылы Караколдогу жетим балдарды тарбиялоочу интернатка алынып, Түп районундагы зооветтехникумга өтөт. Анда үч жыл окугандан кийин Фрунзедеги борбордук педтехникумга которулуп, аны 1930-жылы бүтүрүп чыгат.

1924-жылы Мукай Элебаевдин «Зарыгам» аттуу туңгуч ыры «Эркин Too» гезитине басылып чыгат.

1931-жылы биринчи ырлар жыйнагы, 1936-жылы «Узак жол» автобиографиялык романы жарык көргөн.

М.Элебаев чебер котормочу болгон. Ал Гогольдун «Шинель», «Өлүк жандар», Л.Толстойдун «Хажы Мурат», Фурмановдун «Кызыл десант» жана «Козголоң», Пушкиндин «Хандын өлгөн кызы менен жети баатырдын жомогу» жана М.Горькийдин, В.Маяковскийдин, Франконун, Сурковдун чыгармаларын которгон.

Мукай 1934-жылы СССР Жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө кабыл алынган.

1943-жылы фашизмге каршы согушка аттанып, 1944-жылы май айында Псков облусунда курман болгон.

Ысык-Көл облусуна караштуу Түп районундагы Талды-Суу айылындагы орто мектепке, Ош облусундагы Базар-Коргон районундагы №1 орто мектебине М.Элебаевдин ысмы коюлган.

ЭСКЕРМЕЛЕР

Мар Байжиев, жазуучу:
"Кыркынчы жылдардын этеги болсо керек. Анда азыркы Арабаевдин жанында жайгашкан Башпрокуратуранын ордунда бала бакча бар эле. Мен ошол бала бакчага барчумун. Күнүгө эртең менен атам мени жетелеп бала бакчага алпарып, кайра алып келет. Анда мен төрт-беш жашта болсом керек. Күндөрдүн биринде атам мени бала бакчадан жетелеп келатса, залкар жазуучубуз Мукай Элебаев көчөдө итин жетелеп жүрүптүр. Аны көргөн атам "Балаңды жетелеп жүрөсүңбү" деп калды. Ал унчукпай эле күлүп, итин жетелеп басып кеткен. Ошондон кийин эле атамды көргөндө унчукпай тескери басат. Эч нерсени түшүнбөй калган атам буга эмне болду экен деп, анын келинчегинен сурайт. Балалуу боло албай жүргөн немеге бул сөз катуу тийиптир. Атам тамаша иретинде айткан сөзүн ал жүрөгүнө жакын кабыл алып таарыныптыр. Ичиндеги таарынычын аялына айткан экен. Ошентип таарынтып алган атам кечирим сураган. Мукай Элебаев десе эле ошол окуя эсиме "кылт" эте түшөт"...

ЫРЛАРЫ:

Зарыгам

Таңды кеч ойлоп талыгам,

Талыкшым жаным тарыгам.

Амалым жок, кол кыска

Ойлонуп жатып зарыгам.

Ачык бир даана бет албай,

Алыскы жерге кете албай.

Самаган, күткөн жериме

Зарыгам асты жете албай.

Канткенде табам амалын,

Көкүрөктөгү жаранын.

Алыста окуу артык деп,

Угамын катуу кабарын.

Маскөө, Ташкент ураанын

"Жакшы” деп элден угамын.

Ошолорду мен угуп,

Канткенде чыдап турамын!

Издеген окуу мен карып,

Эзилдим жатып саргарып.

Канат кагып жете албай,

Каламбы куру сандалып?

Көңүлдү койдум абыдан,

Күзөткөн максат жагынан.

Ойлоп келсем окууну

Козголот жүрөк абыдан.

Жарага жара жалганды,

Карачы, кийин калганды.

Түгөтөм кантип тазалап,

Жыйылган чирик арамды.

Арманым баштан ашынат,

Качан көзүм ачылат.

Ордуна жетип оюмдун

От жүрөк качан басылат?

Эрдик жолу - билгеним

Кубанычка ташыбадым, күлбөдүм,

Кайгы түшсө капарыма илбедим,

Сан белесте найза сунган баатырдай,

Өмүрүмдө эрдик жолу – билгеним.

Оодарышып,

Кол карышып,

Эч майданда бир намысты бербедим.

Миң кубултуп өттү баштан далай күн,

Билгеним жок бир күрөштөн бөлөгүн.

Жараткандын айыгышкан күчүнө,
Кулдук уруп, кай бет менен көнөмүн?!

Өлсөм дагы,

Абалдагы,

Четке туруп, эрдик менен өлөмүн!

Жабылса да сансыз кордук, бар ушак,

Өлмөк эмес эр жасаган акыйкат.

Эскен желдей өтөр, кетер, унтулар,

Опосу жок бир беш күндүк атак-даңк.

Жылдар өтүп,

Мезгил жетип,

Эскерткичим түбөлүккө жасалмак.

Алыкул ОСМОНОВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:49:04 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Алыкул Осмонов 1915-жылы азыркы Панфилов районундагы Каптал-Арык айылында туулган.

Ымыркай кезинде апасынан, 3 жашында атасынан айрылган.

1919–жылы Токмоктогу жетим балдар γйγндө тарбияланат.

Кийин Фрунзеде(Бишкекте) педагогикалык техникумда окуусун улантып, каралашар кишиси болбогондуктан окуусун аяктай албай калат.

1932-жылы "Чабуул”журналынын редакциясына жумушка орношот.

1937-1940-жылдары Кыргызстан жазуучулар союзунун секретарынын кызматын аткарат.

Андан кийин акын жалаң чыгармачылык менен гана алек болот.

А.Осмоновдун «Кызыл жүк»деген туңгуч ыры 1930-жылы сентябрда "Сабатуу бол”газетасына жарыяланган. Андан кийин анын ырлары гезит-журналдарга γзгγлтγксγз чыгып турган.

Кийинки жылдарда "Таңдагы ырлар”, ”Жылдыздуу жаштык”, ”Чолпонстан”деген ыр жыйнактары жарык көргөн.

1935-1938-жылдары акын ыр тγрγндөгγ6, кара сөз тγрγндөгγ 2котормо китепчени, 1940-жылы грузин классиги Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр” дастанын которуп, жарыкка чыгарган. Кыргыздар убагында бул чыгарманы котормо катары эмес, Алыкул өзү жазгандай кабыл алышкан. Чыгарма элге тарагандан кийин тез эле Автандил, Нестан, Тариел, Асмат, Нурадиндеген ысымдар калк арасында пайда болгон.

1945-жылы акындын "Махабат”, 1946-жылы "Жаңы ырлар”, 1947-жылы "Менин жерим – ырдын жери”, 1949-жылы "Жаңы ырлар”деген оригиналдуу ырлардан жана поэмалардан куралган жыйнактары жарык көргөн.

1941-1948-жылдары А.Осмонов фарсча жазган орто кылымдык азербайжан акыны Низами Ганжевинин ”Хосров Ширин”поэмасын, англиялык улуу драматург У.Шекспирдин, орус акыны А.С.Пушкиндин чыгармаларын кыргызчага которгон.

А.Осмонов драматургиягада көп көңγл буруп, бир жана көп көшөгөлγγ пьесалардынжоон тобун жазган.

Акын 1950-жылыказа болгон.

ЫРЛАРЫ:

Мен тансам

Мен тансам: жаштан танам, ырдан танбайм,
Ыры жок өмүрүмө канаттанбайм.
Кудайга миң мертебе калп айтсам да,
Ырыма бир мертебе калп айта албайм.

Эскерме

Билбейм, кандай, эмне ойдо экен катарым?

Мен өзүмдүн тагдырыма капамын.

Заманымдын керегине жарабай,

Эрте кургап, муздап бара жатамын.

Мен жашадым өз күнүмө таарынбай,

Кара тилек, жаман ойго багынбай.

Түк билинбей өтүп кетет окшоймун,

Бир кеченин жаап кеткен карындай.

Өзүмдү өзүм

Мен өзүмдү үй сыртынан тыңшасам,
Күрс, күрс эткен оор жөтөл үн чыгат...
Бүткөн экен кайран өмүр, кайран жан...
Деп жалооруп көңүлүм шондо бир сынат.

Мен өзүмдү бир көчөдөн карасам,
Баскан өңдүү алсыз, арык сөлөкөт...
Албуут бала, эми болуп араң жан,
Айыкпас дарт болгон өңдүү өнөкөт.

Мен өзүмдү уктаганда карасам,
Жаткан өңдүү бир өлүк жан, каны жок.
Жүрөк күчүн тамырынан санасам,
Чарчагандай араң согот, алы жок.

Мен өзүмдү өлгөн кезде карасам,
Күлүмсүрөп керилген бир шер жатат.
Бул акыйкат жазмышына жарашкан,
Тагдырына рахмат айткан азамат.

Билген билер, билбегенге не чара,
Менсинген жаш муну кимден кем көрөт?
Кең пейилдүү, ачык колдуу бечара,
Кыйын жашап, жакшы жазган өңдөнөт.

Мен өзүмдү бир кылымдан карасам,
Тээ алыстан чаң ызгыткан шаң чыгат.
Өлбөстүктүн өжөр эркин талашкан,
Эрдигинен эчен тирүү жан чыгат.

Мен кыргыздын акыны

Ким берсе да жакшы берген бактымды,
Ким койсо да жаман койгон атымды.
Ушакчыдан не кылам деп сурасам,
- Беш тыйынга мага сат дейт даңкыңды!
Сатам!
Алсын!
Кайдан билсин баркымды?
Чайга салып жутар кезде:
Заар тилин куйкалачу,
Мен кыргыздын акыны!

Карлуу күнү берсе керек бактымды,
Аяз күнү койсо керек атымды.
Ичи арамдан не кылам деп сурасам,
- Бир тыйынга мага сат дейт даңкыңды!
Сатам!
Алсын!
Кайдан билсин баркымды?
Кантка салып жутар кезде:
Кара көңүлүн куйкалачу,
Мен кыргыздын акыны!

Таш идишке куйса керек бактымды,
Татты идишке куйса керек атымды.
Кароолчудан не кылам деп сурасам,
- Балам алсын бекер бер дейт даңкыңды.
Берем!
Алсын!
Сатпайм кадыр-баркымды,
Уйчу, койчу, кетменчинин
Менмин кымбат акыны!
Баалай келсе тең келе албайт,
Бул ааламдын алтыны!

Адамзат

Мүрөктүн суусу жөн суулардай шылдырап,
Агып жатса мал кечпес жашыл аралда.
Көк арчадай өңдөн азбас болсун деп,
Өзүм ичпей, ичирер элем адамга.
Мүрөктүн суусун ичирейин дегеним:
Адам деген картайгыч тура бечара.

Замзамдын суусу кайнар суудай шарактап,
Ташып жатса куш жете албас ыраакта.
Эти калың пилдей күчтүү болсун деп,
Бүт агымын бурар элем адамга.
Замзамдын суусун агызайын дегеним:
Адам деген чарчагыч тура бечара.

Олуя табып Улукман аке дарысы,
Жазгы гүлдөй тепселип жатса талаада.
Жүрөк оору, өпкө оорунун сообу үчүн,
Өзүм ичпей ичирер элем адамга.
Дары чөптү ичирейин дегеним:
Адам деген оорукчан тура бечара.

Ак шайы көйнөк, күмүш кемер сыяктуу,
Адамдын жаны сатылып турса базарда.
Дагы жыргап, дагы жашап көрсүн деп,
Өзүм албай берер элем адамга.
Жандарына жан кошоюн дегеним:
Адам деген көп өлгүч тура бечара.

Ата журт

Жылуу кийин, жолуң кыйын үшүрсүң,
Кыш да катуу... бороон улуп, кар уруп...
Суугуңду өз мойнума алайын,
Жол карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Түндөр жаман... кырсык салып кетпесин,
Наалат келип, ат тизгинин шарт буруп...
Азабыңды өз мойнума алайын,
Из карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Жазда башка... Жел тийбесин абайла,
Көпкө турбас мобул турган сур булут.
Бүт дартыңды өз мойнума алайын,
Сен ооруба, мен ооруюн, Ата Журт!

Отуз жаш

Ырас, өмүр кандай кыска, кандай аз…

Тагдыр ошол, өлчөмүнөн көп кылбас.

Бирок чиркин аздыгына мейли эле,

Анын октой тездигине катат баш.

Кечээ гана тиги кырда жок эле,

Кайдан чыкты боз ат минген отуз жаш?

Токточу өмүр, токточу өмүр, токтой тур!

Көзүң чуңкур, өңүң кансыз, сары сур.

Тил албассың, жоголо бер, кете бер,

Сенден күчтүү, сенден өжөр бул учур.

Он беш жолу улам кайра туулуп,

Он беш жолу жашарбасам, карап тур!

Аялга

Сүйгүм келет жаш жандырып, жаш болуп,

Жашымды алдап, жаш кайыңдай мас болуп.

Жанар тоодой жалын чачкан отуңан

Чыккым келет жанып чыккан таш болуп.

Сүйгүм келет миң мертебе жаңылып,

Сүйгүм келет сүйгөнүмө жалынып,

Өз күчүңдү өз күчүмө багынтып,

Сүйгүм келет кээде өзүңө багынып.

Көпкөк асман жерге түшсө жарылып,

Кыян жүрсө жердин үстү тарылып,

Ал кыяндан өтөр элем кыйналбай,

Бир көз караш кубатыңды жамынып.

Бар болгула

Бар болгула, түгөнбөйлү, курдаштар,
Узак, узак, узак болсун бул сапар.
Кылым бүтүп, дүйнөдөн жок болсок да
Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.

Темиркул ҮМӨТАЛИЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:47:28 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Темиркул Үмөталиев 1908-жылы Аксы районуна караштуу Төө-Жар айылында туулган.

1925-жылы Ак-Суудагы жетим балдар үйүндө тарбияланып, 1929-жылы Жалал-Абаддагы педагогикалык окуу жайын бүтүрүп, Ноокат районунда эки жыл мугалим, кызыл үйдүн башчысы жана райком комсомолдун бөлүм башчылык кызматтарын аткарган.

1928–1929-жж. техникумда окуп жүргөндө Үмөталиевдин кабарлары «Ленинчил жаш», «Кызыл Кыргызстан» гезиттерине үзбөй чыккан. 1931-жылы Фрунзеге келип, обком комсомолдун аппаратында бөлүм башчы, 1934–1935-жж. Араван МТСинде саясий бөлүмдүн начальнигинин комсомол иши боюнча жардамчысы, 1935–1937-жж. «Кыргызстан пионери» гезитинин редактору, «Ленинчил жаш» гезитинин редакторунун орунбасары, «Кызыл Кыргызстан» гезитинин бөлүм башчысы, 1937-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун аппаратында иштеген.

Т.Үмөталиев Улуу Ата Мекендик согушта Калинин, Түштүк-Кавказ, Закавказье, Украина фронтторундагы, Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия, Австрияны фашизмден бошотууга катышкан.

1946–1953-жж. «Ала-Тоо» журналында башкы редактор, 1974-жылдан китеп сүйүүчүлөр коомунун башкармасынын төрагасы болгон.

Т.Үмөталиевдин ырлары 1930-жылдан тартып басма сөз беттеринде чыга баштаган. «Баатыр» аттуу поэмасы 1944-жылы жарык көргөн.

Т.Үмөталиев Пушкиндин, Маяковскийдин, Тихоновдун, Янка Купаланын, Турсун-Заденин чыгармаларын кыргыз тилине которгон.

Т.Үмөталиевдин чыгармалары орус, украин, өзбек, казак ж.б. элдердин тилдерине которулган. Т.Үмөталиев 1934-жылдан СССР Жазуучулар Союзуна мүчө болгон.

1968-жылы «Кыргыз Эл акыны» деген наам алган.

1982-жылы «Too гүлдөрү» аттуу китеби үчүн Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.

Ленин, «Эмгек Кызыл Туу», «Кызыл жылдыз», «Ардак белгиси» ордендери, «Кавказды коргогону үчүн», «Будапештти алганы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн» медалдарынын ээси.

ЫРЛАР

Ыр жүрөгү карыбайт

Кээ бирөөлөр китебимди окушуп:

"Карыганын билбейт” дешип сөгүшөр.

Кайманага жүрөгүмдү чокутуп,

Какшык уусун баштан ылдый төгүшөр.

Төксө мейли... Менин ырым – кыз бурак,

Жалжылдаган сулуулугу дүйнөнүн!

Аны көрүп, күү толгобой ким турат?

Обонуна ким салбаган сүйгөнүн?

Кыргыз айтат: "Чоң байгеге кошулган

Каз канаттуу буудан күлүк арыбайт”.

Мен айтамын: "Ак жибектей созулган

Кыз тыңшаган ыр жүрөгү карыбайт!”

Азайткыла

Биз баккан куш качканбы торубуздан?

Эч иш келбей калганбы колубуздан?

Биз бүтүргөн жумуш жок көптөн бери,

Чогулушка барабыз чогулуштан.

Эски достор көчөдө таң калышат:

"Чогулуштар бүткүчө алма бышат...”

Бак өстүрүп кол кабыш кылбаганга,

Чогулуштан эч жакка жылбаганга,

Өздөрүнөн өздөрү арданышат...

Ысыгына эмгектин күйбөгөндөр,

Иштебестен, ар күнү сүйлөгөндөр

Элди багып жаткандай сыйланышты,

Иштегендер баарынан кур калышты.

Азайткыла, жолдоштор, жыйналышты!

Госпиталда

Бир нече күндөр өтүп келгенине,
Жаткан кез госпиталда баатыр Кубат.
Кубанып дарманына киргенине,
Халатчан коридордо басып турат.
Сүйлөшөт ар нерсени жарадарлар,
Өздөрү көзү менен көрүшкөндөй.
Фронттон, армиядан айтат кабар,
Ал жактан ушул азыр келишкендей.
Бири айтат: келе жатат душман бери,
Сел жүрүп, жер калтырбай каптагандай.
Чын эле Түндүк-Бугдан өтүшөбү,
Арыктан бир секирип аттагандай?
Бири айтат: оңой олжо таттуу болбос,
Татыбайт арзан баанын шорпосу да.
Көркоонун эч нерсеге көзү тойбос,
Акыры канжар тиет колкосуна.
Билишет биздикилер не кыларын,
Тактика–чегингендик артка бир аз.
Жыйнактап эл күчүнүн баш-аягын
Алган соң башталбайбы чын салгылаш.
Бири айтат: сакташ керек армияны,
Тагдырын бул согушгун ошол чечет.
Днестр артта калса, эртең аны
Биздин кол бир чабуулда кайра кечет.
Жер калса, бошотулаг кайра баштан,
Эл калса, тылдан жоого сокку берет.
–О, бул чын, айыгалы кайгырбастан,
Өч алчу зордукчудан учур келет.

Райхан ШҮКҮРБЕКОВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:45:20 GMT

ӨМҮР ЖОЛ

Райкан Шүкүрбеков 1913-жылы Киров районундагы Ак-Чий айылында туулган.

1923–1926-жж. Олуя-Ата шаарындагы мектеп-интернатта тарбияланып, 1928-жылы Фрунзе шаарындагы жети жылдык мектепте окуйт.

Р.Шүкүрбековдун 1929-жылы «Жаркынай» аттуу аңгемеси «Жаңы маданият жолунда» аттуу журналга жарыяланган. 1929–1933-жж. педтехникумда окуп, 1933-жылдын аягына чейин театр, филармонияда иштеп, театр сахнасында 20 жылдан ашык убакыт ар түрдүү ролдорду аткарган.

1933–1936-жж. Р.Шүкүрбеков «Күрөш», «Айдар», «Бейит арасында», «Жапалак Жатпасов» аттуу комедияларды жазып, мамлекеттик кыргыз драма театрынын сахнасында коюлган.

Р.Шүкүрбековдун «Too элинин баатыры» аттуу повести Самарканд шаарында 1936-жылы басмадан чыккан.

1936–1937-жж. орус адабиятынын классиктери А.П.Чеховдун, М.Горькийдин бир топ аңгемелерин которгон.

Р.Шүкүрбеков «Менин айлым», «Жашыл токой», «Эки жол», «Бир эшиктин тарыхы», «Каныкей» сыяктуу драмалык чыгармалардын автору.

Чыгармалары орус жана поляк тилдерине которулган.

Р.Шүкүрбеков 1936-жылдан СССР Жазуучулар, СССР Журналисттер союздарынын мүчөсү болгон.

Р.Шүкүрбековдун адабияттагы жана искусстводогу эмгеги жогору бааланып, «Эмгек Кызыл туу» ордени, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта каарман эмгеги үчүн» медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамотасы менен сыйланган.

ЫРЛАР

Жинди суу

(кыскартылып алынды)

Терменин башы арактан,

Айланып кетсин тамактан,

Силерге айтып жатамын,

Качсын деп жаман адаттан.

Карабайт кары-жашыңа,

Капаны үйөт башыңа.

Жүргөн жери ызы-чуу,

Эч кимге жакпайт жинди суу.

Жалгыз эмес жинди суу,

Анда ага да бар, ини бар.

Спирт, пиво, винолор,

Ар кимисин билип ал.

Бардыгынын жини бар,

Өздөрүнчө тили бар.

Адеп ичип жүргөндө,

Ойнотот түрлүү гүлдөргө.

Жашчылык ырын ырдатат,

Ай жарык сулуу түндөрдө.

Чакырган үйдү жадатат,

Отурган элди таратат.

Эртесинде шылкыйтып,

Уялтып жерди каратат.

Жолобой калат билгендер,

Алыстайт бирге жүргөндөр.

Бирок, арактан өзүң качпайсың,

Жалгыздап сого баштайсың.

Баткактарга оонатып,

Чочко кылат жинди суу,

Адам жебес, ит жебес,

Сени ботко кылат жинди суу.

Балбанды аттан оодарган,

Баатыр болот жинди суу.

Көйнөгү жок төшүндө,

Жакыр болот жинди суу.

Акын болсо үнүн жейт,

Жаштын терип гүлүн жейт.

Чечендердин сөзүн жейт,

Сөзүнөн кийин өзүн жейт.

Арканы жок, жиби жок,

Байлап алат жинди суу.

Жылаңайлак-жылаңбаш,

Айдап алат жинди суу.

Анан өзүңдү өзүң билесиң,

Өөдө төмөн жүрөсүң.

Куш сайрабас, күн тийбес,

Түнт токойго киресиң.

Ачуу-ачуу кыйкырып,

Аржаңдап жалгыз күлөсүң,

Айлыңа жакпайт мүнөзүң.

Анын эч ким жетпейт түбүнө,

Ал жетет сенин түбүңө.

Көзүңдүн агы жоголуп,

Коркурак кирет үнүңө,

Өз балаң коркуп бекинет,

Көргөндө сенин түрүңө.

Агайын-тууган бириксе,

Сөз бербейсиң бирине.

Таамай-таамай сайрайсың,

Тибиртке чыксын тилиңе.

Бүчү менен топчуңду,

Буфеттерде үзөсүң,

Ысык-Көлдө жүргөнсүп,

Кургак жерде сүзөсүң.

Калтыратат колуңду,

Ийри кылат жолуңду.

Жайдын күнү кийгизет,

Кышындагы тонуңду.

Күн кайнаган жайында,

Июль, август айында,

Кийиз өтүк бутуңда,

Мына, анык күлкү ушунда.

Суу кечкен теке кейптенип,

Плащчан коет кышында.

Батинкесиз, өтүксүз,

Эски галош бутуңда.

Өткөн, кеткен күлүшөт,

Жанында иттер үрүшөт.

Күүгүм кире күн бата,

Чөнтөгүңө киришет.

Таппайсың туруп атыңды,

Чеңгелдейсиң башыңды.

Бутуңда жок өтүгүң,

Суу болуп жатат көчүгүң.

Сай-сөөгүң сыздап жүлүндөйт,

Чылпактап көзүң ириңдейт.

Оозу-башың бүлкүлдөп,

Сүйлөгөн сөзүң билинбейт.

Оолукма кылат өзүңдү,

Опсуз кылат сөзүңдү.

Ата-энеден тилдетип.

Акшыңдатат көзүңдү.

Ит каппайт сени адам деп,

Кыз сүйбөйт сени жаман деп.

Милицияда жатасың,

Штраф кайдан табам деп.

Айтканымды ойго алар,

Акылы бар жаш бала.

Ардактуу асыл башыңды,

Аракка кылба маскара.

Мидин АЛЫБАЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:29:42 GMT

             Айтчы жаным

Ким жыттабайт сүйүү чиркин гүлүнөн?

Күндө өтөмүн терезеңдин түбүнөн.

Кайырчыдай каранамын жалдырап,

Алтын, айтчы, качан сенден түңүлөм?..

Бүт ээледиң жүрөгүмдү бийледиң,

Тамтаңдаттың, такыр колго тийбедиң.

Анда-санда жылмайгансып коëсуң,

Же шылдыңың, же чындыгың билбедим...

       Сүйгөнүмдүн сүрөтүнө

Кыйнабачы жүрөктөгү жарадай,

Кылгырбачы, койчу, мени карабай.

Же күлүп кой, же кирпигиң ирмечи,

Куса болдум сагынганым тарабай.

Үн жок, сөз жок томсоросуң турасың,

Ыйлап-ыйлап улутунган баладай.

                Ойлончу

Жүрөгүмдү кукалайсың жалындай,

Жүралбаймын күндө сени сагынбай.

Мээ сергитет менде жүргөн элесиң,

Мемиреген Ысык-Көлдүн танындай.

Көзүң укмуш – ак чыныда карагат,

Көп караба жүрөгүмдү жаралап.

Көөнүң болсо, бир белгиңди түшүндүр,

Киши жалдап, сүйө албаймын паралап!

Эч пайдасыз ээрчип жүрөм эринбей,

Жооп берчи, же жок дечи керилбей.

Кээ бир түштө беттен сылап коëсуң,

Июлдагы көк конуштун желиндей.

Сүрдөп кетеп капыс жерден кабылсам,

Кечирип кой, мен сүйүүдөн жаңылсам!

Жалгыз сага жарашкансып көрүнөт

Кайсы күнү кандай жоолук салынсаң...

             Ала-Тоого

Кереметтүү сен атасың-энесиң,
Салыштырып сага ким жер теңесин.
Көңүл толкуйт, көркөмүңдү көргөндө.
Кандайдыр бир жүрөккө дем бересиң.
Ырым менин, сенин демиң эмеспи
Шыктанамын, минип кыял кемесин.
Карааныңдан кагылайын Ала-Тоо,
Калкып жаткан кандай сонун немесиң?!
Качан жүрөк кагышынан танганда,
Бир тартылып өтүп кетээр элесиң
Бир тартылып өтүп кетээр элесиң…

Өс алтын тоо! Өзүм өскөн турагым,
Уяң болбо улуу жолуң улагын,
Жымың-жымың жылдыз болуп жылжысын,
Канга дары, каштай тунук булагың.
Ай ааламдын мунарасы болуп кал,
Аз калса да асманга тий турбагын!
Ээрчий берсең, бир сонунга жетесиң,
Улуу орустун Волга менен Уралын.
Улуу орустун Волга менен Уралын…

          Саадат кандидат

Арыштап, алга шилтеп кадам,
Көбөйсүн билимдүү адам!
Илимдин, техниканын азаматына
Кубанбаганда,
Кантет элек анан?!
Ошондой болсо да,
Кайсы бир "Илимпоздорго”
Таң калам…
Иликтеп билгендер кеп кылат,
Анын илимдерге кандайча
Кандидат болгонун,
Тапкан жолдорун,
Кантип бул атка конгонун.
Жалооруп көзүн карап,
Жумшак тили менен жалап–
Бир "кокуй” профессордун
колдорун,
Ишенбегендер,
Алган темасынан эле болжогун.
Кээ бирөөнүн алган темасы
"Чегирткенин үнү”
Жээ "жарганаттын жүнү”
Ушуларды
"Изүүлдөгөн” имиш күнү-түнү.
Кээ бирөөнүкү,
Жөн эле эчак белгилүү
Иштердин бир түрү.
Андайлардын максаты
Эптеп эле кандидаттыка илинсе.
(Темасынын байланышы
Болсо дагы, болбосо да илимге).
Кээ бирөө мындай деп жазат:
"Төкөлдөштөрдүн тили
Кыргыз тилинде”
Бирок,
"Музоо” деген сөз
"Мосоо” болуп жүрөт биринде.
Мына ушундайдын бири–
Айдаркулов Саадат.
Биздин Саадат.
Башкалар күндөп өссө,
Бул "өстү” сааттап.
"Мына бул тамга– "Ың”
Куйрук коюлуп жазылары чын”–
Деди "айкындап”.
Аспирантураны бир айда аттап,
Эң эле бат,
Боло түшкөн,
Илимге кандидат.
Биздин Саадат,
Ырас, билет кат.
Бирок, оордук кылат
Кандидат
Деген ат.
Антпесе,
Дагы алга жылат эле го
Адымдап?!
Он жылдап,
Ордунда турат,
Эскирди го
Бул кандидат,
Эң көп басып эңилчек, дат?!

Жапаркул АЛЫБАЕВ

altynbek — Fri, 12 Jun 2009 06:28:22 GMT

             Кош бол, арак!

Кош бол арак, көп жыл чогуу бир бастык,

Коюндашып, бир обондо ырдаштык.

Көрүнөө да, көмүскөө да өбүшүп,

Ашыктардай айлуу түндө сырдаштык.

Кошкун арак, сулуу кыздай керемет,

Көп жыл бою мендеги эркти тебелеп.

Көздү кысып, алып жүрдүң ээрчитип,

Тамтаңдатып, тамга, талга чегелеп.

Отуз жылы сенден канбай кумарым,

“Түлкү куумай” оюнуңа чыдадым.

Кайда калды менин албуут жаштыгым?

Кайда менин таза мээлүү курагым?

Кош бол эми сагынбыссың бөтөнчө,

Мен көрөрмүн сени бирөө көтөрсө.

Адам эмес чиритесиң темирди,

Сага түтөт жалгыз гана бөтөлкө!

Сенин “сүйүүң” башкаларга окшобойт,

Сенин “сүйүүң” бир адамга токтобойт.

Бир адамды бузган кетет соттолуп,

Миңди буздуң, сени неге соттобойт?!

    Гарнитурга кайгырба

Сүйгөн жарым, гарнитурга кайгырба,

“Жетпедик” деп жеңилдикке тайгылба.

Жылтыраган жыгач кимче болуптур,

Жылуу-жумшак ынтымактан айрылба.

Жыгач толбой, адам толсун үйүмө,

Жыты жыпар бала толсун сүйүүгө.

Жабыркачаң көңүлүңдү көтөрөр,

Жакшы сөздүү жолдош болсун тирүүдө.

Сүйгөн жарым, гарнитурга кайгырба,

“Жетпедик” деп жеңилдикке тайгылба.

Мен өлгөндө гарнитуруң ыйлабас,

Ыйлап турар Качкын менен Байдылда.